بازارهای مالی در سرتاسر جهان، شامل بخشهای مختلفی است، یکی از مهمترین بخشها در بازارهای مالی، «اوراق بهادار» است. در این مطلب، با کمک مقالهای از وبسایت اینوستوپدیا، با تعریف اوراق بهادار، انواع آن، سرمایهگذاری و معاملهگری در این حوزه و وضعیت قانونگذاری آن آشنا خواهید شد.
اوراق بهادار چیست؟
اوراق بهادار (Security)، به هر دارایی یا حقی گفته میشود که ماهیت غیرفیزیکی دارد، از نظر قانون معتبر شناخته میشود و میتوان آن را به فروش رساند.
در بیشتر کشورها، اوراق بهادار شامل موارد زیر میشود:
- یک موقعیت مالکیتی در شرکتهایی که به صورت عمومی در بورس معامله میشوند (سهام در بورس)
- یک رابطه طلبکاری از یک نهاد دولتی یا خصوصی (اوراق قرضه)
- یا یک حق مالکیت بر ابزارهای مالی مشتقه (قرارداد آتی یا قرارداد اختیار)
به زبان ساده، اوراق بهادار وعدهای است که از نظر قانونی لازمالاجرا است و میتوان آن را خرید، فروخت و یا با چیز ارزشمند دیگری مبادله کرد.
برای درک بهتر اوراق بهادار به این مثال توجه کنید. فردی روی کاغذی مینویسد:
من در تاریخ ۱۰ فروردین ۱۴۰۰، خودروی خود را به دارندهی این برگه انتقال خواهم داد.
اگر این برگه به تأیید یک نهاد دولتی یا قانونی برسد، تبدیل به اوراق بهادار میشود؛ یعنی ورقی که بها دارد. بنابراین این برگه دارای ارزش است و ممکن است مردم به خرید یا فروش این برگه علاقه نشان دهند. بدیهی است که اگر خودرو تا قبل از تحویل صحیح و سالم مانده باشد، ارزش برگه نیز بالا خواهد رفت. در مقابل اگر مشکلی برای اتومبیل پیش بیاید، افراد علاقه کمتری به در اختیار داشتن آن برگه نشان خواهند داد و در نتیجه، ارزش آن افت خواهد کرد.
انواع اوراق بهادار
اوراق بهادار را میتوان به دو دسته عمده سهام و بدهی تقسیم کرد. با این حال، دسته دیگری به نام ترکیبی وجود دارد که در آن، بخشی از ویژگیهای اوراق سهام و اوراق بدهی ترکیب شده است. در ادامه، با این سه دسته بیشتر آشنا خواهیم شد.
سهام
«سهام» یا «اوراق حقوق صاحبان سهام»، متداولترین نوع از انواع اوراق بهادار است. سهام، یک نفع مالکیتی است که سهامداران در یک نهاد (مانند یک شرکت) در اختیار دارند و یکی از انواع سهم در بازار سرمایه است. اوراق سهام شامل دو دستهی سهام عادی و سهام مقدم است.
دارندگان سهام معمولاً دریافتی منظم ندارند، هر چند در برخی موارد سود سهم را دریافت میکنند. اما سود اصلی سهامداران از این سرمایهگذاری، سودی است که از فروش خود سهام (اوراق بهادار) به دست میآید (با این فرض که ارزش سهم افزایش یافته باشد).
دارندگان سهام این اختیار را دارند که به میزان سهام خود، در کنترل شرکت سهیم باشند. ضریب تأثیر رأی هر سهامدار به نسبت سهمی است که در اختیار دارد. در صورت ورشکستگی شرکت، سهامداران پس از پرداخت کلیه تعهدات به طلبکاران، باقیمانده دارایی شرکت را به نسبت سهمی که دارند، بین خود تقسیم میکنند. در صورتیکه دارایی مالی شرکت برای پرداخت تعهدات به طلبکاران کافی نباشد، این بدهی از کالاها یا خدمات شرکت پرداخت میشود.
اوراق بدهی
«اوراق بدهی» بیانگر پولی است که وام گرفته شده است و باید بازپرداخت شود. اندازه وام، نرخ بهره و تاریخ سررسید یا تمدید، تحت شرایطی در این اوراق قید میشود. اوراق بهادار بدهی شامل اوراق قرضه دولتی و شراکتی، گواهیهای سپرده و اوراق وثیقهدار است.
زمانی که کسبوکارها یا نهادهای دولتی برای انجام فعالیتهای اقتصادی نیاز به پول داشته باشند، با فروش اوراق قرضه میتوانند سرمایه مورد نیاز خود را تأمین کنند. سرمایهگذار با خرید اوراق قرضه که از آن به عنوان «اوراق بهادارِ با درآمد ثابت» نیز یاد میشود، برای بازه زمانی خاصی مقداری پول به یک نهاد قرض میدهد و بهرۀ ثابتی (ماهانه یا سالانه) از آن نهاد تحت عنوان درآمد ثابت دریافت میکند. اوراق قرضه دارای تاریخ سررسید است. وقتی اوراق قرضه به موعد سررسید خود میرسد، نهادی که پول سرمایهگذاران را دریافت کرده است، اصل پول را بازپرداخت میکند.
بهطور کلی، دارندگان اوراق بدهی به طور منظم بهره، بازپرداخت اصل پول و سایر حقوق قراردادی تصریح شده (که شامل حق رأی نیست) را دریافت میکنند. این اوراق برای مدت معینی صادر میشوند و در پایان توسط صادرکننده یا «ناشر» بازخرید میشوند. ناشر، نهادی حقوقی است که اوراق بهادار را به نام خود منتشر میکند.
اوراق ترکیبی
«اوراق بهادار ترکیبی» همانطور که از نامش پیداست، برخی از ویژگیهای اوراق بدهی و سهام را در کنار هم دارد. اوراق ترکیبی به سه دسته اصلی تقسیم میشود:
- سهام تضمینی: قرارداد اختیاری که توسط شرکت صادر میشود و به سهامداران حق خرید سهام را در یک بازه زمانی و با یک قیمت مشخص میدهد.
- سهام ترجیحی: سهم شرکتهایی که پرداخت بهره، سود سهام یا سایر بازدهیهای سرمایه در آنها ارجح است.
- اوراق قابل تبدیل: اوراق قرضهای که میتوان آنها را در بازار بورس به سهام شرکت ناشر تبدیل کرد.
سرمایهگذاری در حوزه اوراق بهادار
نهادی که اوراق بهادار را تولید کرده و به فروش میرساند، «ناشر» نام دارد و کسانی که این اوراق را میخرند، سرمایهگذار نامیده میشوند.
بهطور کلی، اوراق بهادار نمایانگر یک سرمایهگذاری و وسیلهای است که نهادها، شرکتها و سایر بنگاههای تجاری میتوانند بهوسیله آن سرمایه جذب کنند. شرکتها با عرضه سهام خود به عموم مردم از طریق عرضه اولیه سهام (IPO) میتوانند سرمایه بسیار زیادی جذب کنند.
برای مثال، مسئولین یک شهر یا ایالت یا کشور میتوانند با صدور اوراق قرضه شهری، وجوه مورد نیاز برای یک پروژه را جمعآوری کنند. بسته به تقاضای بازار و یا ساختار قیمتگذاری یک موسسه، جذب سرمایه از طریق عرضه اوراق میتوند گزینه مناسبتری نسبت به تأمین اعتبار از طریق وام بانکی باشد.
از طرف دیگر، خرید این اوراق با پولِ وامگرفتهشده، که اصطلاحاً «خرید وجه تضمین با اهرم» نیز نامیده میشود، یکی از روشهای محبوب برای سرمایهگذاری است. در اصل، یک شرکت ممکن است برای تسویه بدهی یا سایر تعهدات خود به نهادهای دیگر، حقوق مالکیتی خود را به صورت پول نقد یا سایر انواع اوراق بهادار به اشخاص حقیقی واگذار کند. این نوع تمهیداتِ وثیقهای اخیرا در بین سرمایهگذاران نهادی افزایش یافته است.
اوراق بهادار چگونه معامله میشوند؟
اوراقی که به صورت عمومی معامله میشوند، در فهرست «بورس» قرار میگیرند. بورس، بازاری متشکل و خودانتظام است که اوراق بهادار در آن توسط کارگزاران یا معاملهگران و طبق مقررات، مورد دادوستد قرار میگیرد.
ناشران میتوانند با اطمینان دادن به معاملهگران از جنبه قانونگذاری و تأمین نقدینگی، نظر معاملهگرها را به سهام خود جلب کنند. در سالهای اخیر، سیستمهای تجاری الکترونیکی غیر رسمی متداولتر شدهاند و معاملهگران به جای دادوستد اوراق کاغذی، به صورت آنلاین معامله میکنند.
همانطور که اشاره شد، به اولین فروش عمده سهام یک شرکت در بورس، «عرضه اولیه» (IPO) گفته میشود. بازاری که یک سهم برای اولین بار در آن پذیرهنویسی و عرضه میشود، «بازار اولیه» نامیده میشود.
در جریان عرضه اولیه، ناشر، فروشنده سهم است و سرمایهگذار یا تریدر، معاملهگر سهم هستند. اما بعد از پایان عرضه اولیه، سهم وارد معاملات ثانویه میشود که در آن، سهمها صرفا به عنوان یک دارایی از یک تریدر یا سرمایهگذار به تریدر دیگر منتقل میشوند. به بازاری که معاملات ثانویه در آن جاری است، «بازار ثانویه» گفته میشود. سهامداران میتوانند سهام خود را در ازای پول نقد یا سود سرمایه به سایر سرمایهگذاران بفروشند، بنابراین، بازار ثانویه بازار اولیه را تکمیل میکند.
اوراق بهادار ممکن است به صورت خصوصی و به گروه محدودی که واجد شرایط هستند، عرضه شود. هر از گاهی سهام شرکتها به صورت ترکیبی از عرضه عمومی و خصوصی ارائه میشوند.
انواع دیگر اوراق بهادار
اوراق بهادار دارای گواهی به صورت فیزیک و کاغذی ارائه میشوند. این اوراق همچنین ممکن است در سیستم ثبت مستقیم نگهداری شوند. به عبارت دیگر، یک مامور ثبت به نمایندگی از شرکت، سهام شرکت را بدون اینکه نیاز به صدور گواهی فیزیکی باشد، حفظ میکند.
فناوریها و سیاستهای مدرن، نیاز به اوراق دارای گواهی را برطرف کرده است. اکنون سیستمی توسعه یافته است که در آن ناشران میتوانند یک گواهی جهانی واحد را به نمایندگی از تمام اوراق بهادار معتبر، در یک صندوق امانتداری بینالمللی به نام شرکت «Depository Trust» یا «DTC» سپردهگذاری کنند. کلیه اوراق بهاداری که در DTC معامله میشوند، به صورت الکترونیکی هستند. شایان ذکر است که اوراق بهادار دارای گواهی و بدون گواهی هیچ تفاوتی از نظر حقوق و امتیازات سهامدار و ناشر ندارند.
اوراق بهادار حامل به اوراق قابل مذاکره گفته میشود که حقوق مربوط به اوراق را به سهامدار میدهد. این اوراق تحت موارد خاص از یک سرمایهگذار به سرمایهگذار دیگر منتقل میشوند. اوراق حاملی که قبل از الکترونیکی شدنِ اوراق وجود داشتند، از لحاظ ماهیت مالکیتی همیشه مجزا از هم بودند؛ یعنی هر ورق بهادار، بیانگر یک دارایی جداگانه بود و از نظر قانونی با سایر اوراق تفاوت داشت. این اوراق بهادار در اکثر موارد قابل دادوستد هستند، اما در موارد نادری نیز اینگونه نیست. این بدان معناست که با وام گرفتن، وامگیرنده میتواند در زمان بازپرداخت، خودِ دارایی یا یک دارایی مشابه دیگر را که معادل با دارایی اصلی است، پرداخت کند. در برخی موارد، ممکن است از اوراق بهادار حامل برای دور زدن مالیات استفاده شود. به همین دلیل، ناشران، سهامداران و قانونگذاران دید مثبتی به این اوراق ندارند. بنابراین استفاده از این اوراق در ایالات متحده نادر است.
اوراق بهادار ثبتشده به گونهای از اوراق گفته میشود که نام سهامدار و سایر جزئیات لازم توسط ناشر در یک دفتر کل ثبت میشود. هرگونه دادوستد این اوراق به شرطی انجام میشود که اصلاحات لازم در دفتر کل ثبت شود.
قانونگذاری
در ایالات متحده، «کمیسیون بورس و اوراق بهادار ایالات متحده آمریکا» (SEC)، عرضه عمومی و فروش این اوراق را قانونگذاری میکند.
اما در ایران، این وظیفه به «شورای عالی بورس و اوراق بهادار» و «سازمان بورس و اوراق بهادار» محول شده است. طبق قوانین اوراق، مصوب سال ۱۳۸۴ مجلس شورای اسلامی، تعریف این دو نهاد به شرح زیر است:
شورا
«شورا» بالاترین رکن بازار است که تصویب سیاستهای کلان آن بازار را برعهده دارد. اعضـای شورا به شرح زیر است:
- وزیر امور اقتصادی و دارایی
- وزیر بازرگانی
- رییس کل بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
- رؤسای اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران و اتاق تعاون
- رئیس «سازمان» که به عنوان دبیر شورا و سخنگوی سازمان نیز انجام وظیفه خواهد کرد
- دادستان کل کشور یا معاون وی
- یک نفر نماینده از طرف کانونها
- سه نفر خبره مالی منحصراً از بخش خصوصی با مشورت تشکلهـای حرفـهای بـازار اوراق بهـادار بـه پیشنهاد وزیر امور اقتصادی و دارایی و تصویب هیئت وزیران
- یک نفر خبره منحصراً از بخش خصوصی به پیشنهاد وزیر ذيربط و تصویب هیئت وزیـران بـرای هـر بورس کالایی
سازمان بورس
«سازمان بورس»، یک موسسه عمومی غیردولتی است که دارای شخصیت حقـوقی و مـالی مسـتقل بـوده و از محـل کارمزدهای دریافتی و سهمی از حق پذیرش شرکتها در بورس اوراق بهادار و سایر درآمدها اداره میشود.
برای اطلاع از جزئیات تعاریف و قوانین بورس در ایران، میتوانید به وبسایت سازمان بورس مراجعه کنید.