اتریوم و قرارداد هوشمند: EVM، گس و سوزاندن کارمزد

🌱 توضیح ساده

اگر بیت‌کوین را ماشین‌حسابی بدانیم که یک کار را بسیار خوب انجام می‌دهد، یعنی انتقال ارزش، اتریوم شبیه رایانه‌ای مشترک و جهانی است که هر کسی می‌تواند برنامه‌ای روی آن اجرا کند. ویتالیک بوترین ایدهٔ اتریوم را در اواخر ۲۰۱۳ مطرح کرد و شبکهٔ اصلی آن در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۵ راه افتاد. ارز بومی این شبکه اتر (ETH) است که برای پرداخت کارمزد استفاده می‌شود.

«قرارداد هوشمند» برنامه‌ای است که روی بلاک‌چین ذخیره می‌شود و وقتی شرایطش برقرار شود، خودکار اجرا می‌شود. نزدیک‌ترین تشبیه، دستگاه فروش خودکار نوشابه است: پول را می‌اندازید، دکمه را می‌زنید و دستگاه بدون فروشنده، طبق قاعده‌ای از پیش تعیین‌شده نوشابه را تحویل می‌دهد. صرافی‌های غیرمتمرکز، وام‌دهی غیرمتمرکز، NFTها و بیشتر توکن‌ها همین قراردادها هستند. اما «هوشمند» به معنای بی‌خطا نیست؛ اگر کد اشکال داشته باشد، دستگاه هم دقیقاً همان اشکال را اجرا می‌کند.

هر کاری روی اتریوم «گس» مصرف می‌کند؛ مثل بنزین برای خودرو. انتقال سادهٔ اتر گس کمی می‌خواهد و اجرای یک معاملهٔ پیچیده در صرافی غیرمتمرکز گس بیشتری. گس باعث می‌شود کسی نتواند با برنامه‌ای بی‌پایان شبکه را قفل کند، چون هر مرحله هزینه دارد. از سپتامبر ۲۰۲۲ اتریوم با رویدادی به نام «مِرج» (The Merge) از اثبات کار به اثبات سهام مهاجرت کرد و از اوت ۲۰۲۱ هم بخشی از کارمزدها برای همیشه سوزانده می‌شود.

📘 توضیح متوسط

ماشین مجازی اتریوم (EVM) محیط اجرای قراردادهاست. همهٔ نودها همان کد را با همان ورودی اجرا می‌کنند و باید به همان نتیجه برسند؛ یعنی اجرا باید «قطعی» باشد. اتریوم برخلاف بیت‌کوین «مدل حساب» دارد: دو نوع حساب وجود دارد؛ حساب‌های خارجی که با کلید خصوصی کنترل می‌شوند (EOA) و حساب‌های قراردادی که کد دارند. قراردادها معمولاً به زبان Solidity یا Vyper نوشته و به بایت‌کد EVM ترجمه می‌شوند.

کارمزد یک تراکنش برابر است با «گس مصرف‌شده × قیمت هر واحد گس». قیمت گس معمولاً به gwei بیان می‌شود (هر gwei برابر ۰٫۰۰۰۰۰۰۰۰۱ ETH). یک انتقال سادهٔ ETH همیشه ۲۱٬۰۰۰ گس مصرف می‌کند. اگر کارمزد پایه ۲۰ gwei و انعام ۲ gwei باشد، کارمزد کل ۲۱٬۰۰۰ × ۲۲ = ۴۶۲٬۰۰۰ gwei یعنی ۰٫۰۰۰۴۶۲ ETH است. کاربر سقف گس (gas limit) را تعیین می‌کند؛ گس مصرف‌نشده برمی‌گردد، اما اگر گس در میانهٔ اجرا تمام شود، تراکنش برگشت می‌خورد و کارمزد مصرف‌شده پس داده نمی‌شود.

EIP-1559 در هارد فورک لندن (۵ اوت ۲۰۲۱) بازار کارمزد را عوض کرد. حالا هر بلاک یک «کارمزد پایه» (base fee) دارد که پروتکل تعیین می‌کند: اگر بلاک قبلی از ظرفیت هدف (نیمی از سقف گس بلاک) پرتر بوده باشد، کارمزد پایه حداکثر ۱۲٫۵٪ بالا می‌رود و اگر خالی‌تر بوده باشد، پایین می‌آید. کارمزد پایه سوزانده می‌شود و فقط «انعام» (priority fee) به اعتبارسنج می‌رسد. کاربر علاوه بر انعام، سقف کل قیمت هر واحد گس (maxFeePerGas) را هم تعیین می‌کند و تفاوت آن با مبلغ واقعاً پرداخت‌شده برمی‌گردد.

🔬 توضیح تخصصی

EVM «تورینگ‌کامل» است اما با گس محدود می‌شود؛ مسئلهٔ توقف با هزینه حل شده، نه با محدود کردن زبان. هزینهٔ عملیات‌ها نامتقارن است: نوشتن در حافظهٔ دائمی (storage) از گران‌ترین کارهاست، چون هر نود باید آن را برای همیشه نگه دارد. پیچیدگی بیشتر یعنی سطح حملهٔ بیشتر. حملهٔ The DAO در ژوئن ۲۰۱۶ با بهره‌برداری از ضعف «ورود مجدد» (reentrancy) بخش بزرگی از اتر صندوق را خارج کرد و جامعه در ۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۶ با هارد فورکی بحث‌برانگیز آن را برگرداند؛ گروهی که با این کار مخالف بودند زنجیرهٔ قبلی را با نام اتریوم کلاسیک ادامه دادند. این رویداد نشان داد «کد قانون است» در نهایت تابع اجماع اجتماعی است.

قراردادهای «قابل ارتقا» (proxy) امکان رفع اشکال را می‌دهند، اما یعنی کسی کلید مدیریتی دارد که می‌تواند منطق قرارداد را عوض کند. وقتی پروژه‌ای ادعای غیرمتمرکز بودن می‌کند، باید پرسید چه کسی کلید ارتقا را دارد، آیا چندامضایی است و آیا تأخیر زمانی (timelock) وجود دارد. سطح اعتماد واقعی در همین جزئیات است، نه در کلمهٔ «بلاک‌چین».

EIP-1559 کارمزد را لزوماً ارزان‌تر نکرد؛ پیش‌بینی‌پذیرتر کرد و بخشی از ارزش را از اعتبارسنج‌ها به همهٔ دارندگان ETH منتقل کرد. اتریوم سقف عرضهٔ ثابت ندارد: عرضهٔ خالص برابر است با صدور جدید برای اعتبارسنج‌ها منهای مقدار سوزانده‌شده. در دوره‌های پرترافیک، سوزاندن از صدور بیشتر بوده و عرضه کاهش یافته و در دوره‌های کم‌ترافیک برعکس. پس از به‌روزرسانی Dencun (۱۳ مارس ۲۰۲۴) و معرفی «بلاب»ها در EIP-4844، هزینهٔ رول‌آپ‌های لایهٔ دوم به‌شدت کم شد و بخشی از فعالیت از لایهٔ اول به لایهٔ دوم رفت؛ برای وضعیت روز عرضه باید به داشبوردهای آنچین مراجعه کرد، نه به شعار «پول فراصوتی».

ترتیب تراکنش‌ها در بلاک نیز ارزش دارد (MEV): کسی که بلاک را می‌سازد می‌تواند با جلو انداختن یا پشت سر گذاشتن تراکنش‌ها سود بگیرد. انعام بالاتر، اولویت را بیشتر می‌کند اما شما را از معاملهٔ «ساندویچی» در صرافی‌های غیرمتمرکز محافظت نمی‌کند؛ تنظیم درست لغزش قیمت (slippage) و استفاده از مسیرهای ارسال خصوصی، بخشی از دانش عملی کاربر اتریوم است.