🏦 دانشکدهٔ ۵ · مشتقات
اسپات، مارجین و فیوچرز
Spot, margin & futures
پیش‌نیازها: جفت‌ارزها و مسیر تبدیل
📚 آموزش در سه سطح
از سطح ساده شروع کنید؛ اگر روشن بود، سطح بعد را بخوانید. سطح مناسب شما ذخیره می‌شود.
🌱 توضیح ساده
در معاملهٔ اسپات (Spot) خود دارایی را می‌خرید: بیت‌کوینی که با تتر خریده‌اید مال شماست و می‌توانید آن را به کیف شخصی برداشت کنید. بیشترین ضرر ممکن، از دست رفتن همهٔ پولی است که خرج کرده‌اید، نه بیشتر؛ و تا زمانی که دارایی را دارید، هیچ‌کس نمی‌تواند شما را مجبور به فروش کند.
در معاملهٔ مارجین (Margin) بخشی از پول خرید را از صرافی قرض می‌گیرید. مثلاً با ۱٬۰۰۰ دلار خودتان و ۱٬۰۰۰ دلار قرض، ۲٬۰۰۰ دلار بیت‌کوین می‌خرید. سود و زیان شما دو برابر می‌شود و برای قرض بهره می‌پردازید. اگر قیمت آن‌قدر افت کند که پول خودتان تقریباً تمام شود، صرافی برای پس گرفتن قرضش موقعیت شما را به اجبار می‌فروشد.
در قرارداد آتی (Futures) اصلاً بیت‌کوین نمی‌خرید؛ قراردادی می‌بندید که سود و زیانش به قیمت بیت‌کوین بستگی دارد. با گذاشتن یک «وثیقه» (مارجین) می‌توانید موقعیت خرید (لانگ) یا فروش (شورت) بگیرید. فیوچرز اجازهٔ سود بردن از سقوط قیمت و استفاده از اهرم را می‌دهد، و به همین دلیل خطرناک‌ترین ابزار برای تازه‌کارهاست.
📘 توضیح متوسط
قرارداد آتی کلاسیک «سررسید» دارد: در تاریخ مشخصی تسویه می‌شود، یا با تحویل دارایی یا (در بیشتر قراردادهای رمزارزی) به‌صورت نقدی بر اساس قیمت شاخص. قیمت قرارداد آتی معمولاً با قیمت اسپات فاصله دارد که به آن «بیس» (Basis) می‌گویند. وقتی قیمت آتی بالاتر از اسپات است، بازار در حالت «کانتنگو» (Contango) است که معمولاً هزینهٔ سرمایه و تقاضای خرید اهرمی را نشان می‌دهد؛ حالت عکس را «بک‌واردیشن» می‌نامند. با نزدیک شدن سررسید، بیس به صفر میل می‌کند.
در مارجین اسپات، دارایی واقعی خریداری و به‌عنوان وثیقه نگه داشته می‌شود و بهرهٔ قرض معمولاً ساعتی یا روزانه حساب می‌شود. در فیوچرز، هیچ دارایی‌ای قرض نمی‌گیرید؛ فقط وثیقه می‌گذارید و سود و زیان «تحقق‌نیافته» هر لحظه به حساب وثیقه اضافه یا از آن کم می‌شود. به نسبت ارزش موقعیت به وثیقه «اهرم» می‌گویند که درس بعد موضوع آن است.
مدل وثیقه دو نوع اصلی دارد. در «مارجین ایزوله» (Isolated) فقط وثیقهٔ اختصاص‌یافته به همان موقعیت در خطر است. در «مارجین متقاطع» (Cross) کل موجودی حساب فیوچرز پشتوانهٔ همهٔ موقعیت‌هاست؛ موقعیت دیرتر لیکوئید می‌شود، اما اگر شود، کل موجودی را می‌برد. برای یادگیری، مارجین ایزوله و اهرم پایین قابل‌کنترل‌تر است.
🔬 توضیح تخصصی
قراردادهای آتی دو نوع اصلی از نظر ارز وثیقه دارند: «خطی» (Linear یا USDT-margined) که وثیقه و سود و زیان به استیبل‌کوین است، و «معکوس» (Inverse یا Coin-margined) که وثیقه و سود و زیان به خود رمزارز است. در قرارداد معکوس، شورت با وثیقهٔ BTC در عمل یک موقعیت پوشش‌دار دلاری است، اما لانگ با وثیقهٔ BTC، ریسک قیمت را دو بار می‌گیرد: یک بار از موقعیت و یک بار از ارزش وثیقه.
معاملهٔ «نقدی-آتی» (Cash-and-Carry) استراتژی مشهور نهادی است: خرید اسپات و فروش هم‌زمان آتی گران‌تر برای قفل کردن بیس تا سررسید، بدون ریسک جهت قیمت. سود آن به اندازهٔ بیس منهای هزینه‌هاست و ریسک‌هایش ریسک طرف مقابل صرافی و مدیریت وثیقه است، نه جهت بازار. بخش مهمی از حجم قراردادهای آتی CME را نهادهایی تشکیل می‌دهند که همین بیس را معامله می‌کنند.
در فیوچرز، بازی مجموع صفر است: هر سودی که یک لانگ می‌برد، از جیب یک شورت پرداخت می‌شود و صرافی از هر دو کارمزد می‌گیرد. پژوهش‌ها و افشاگری‌های رسمی کارگزاری‌های ابزار اهرمی در اروپا مرتباً نشان می‌دهند اکثریت حساب‌های خرده‌فروشی در معاملات اهرمی زیان می‌کنند. این دلیل اصلی توصیهٔ این دوره است: پیش از تسلط کامل بر مدیریت ریسک (دانشکدهٔ ۱۰)، از اهرم واقعی استفاده نکنید.
🌍 مثال واقعی: ورود بیت‌کوین به بورس‌های آتی تحت نظارت — دسامبر ۲۰۱۷
در ۱۰ دسامبر ۲۰۱۷ بورس CBOE و در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۷ بورس CME شیکاگو نخستین قراردادهای آتی بیت‌کوین تحت نظارت را راه‌اندازی کردند. این قراردادها نقدی تسویه می‌شوند و سررسید ماهانه دارند؛ قیمت تسویهٔ CME بر اساس شاخص مرجع بیت‌کوین (BRR) از چند صرافی محاسبه می‌شود.
این رویداد برای نخستین بار به نهادها امکان شورت کردن بیت‌کوین در یک بازار تحت نظارت را داد. بیت‌کوین در همان روزها نزدیک سقف تاریخی آن زمان (حدود ۲۰٬۰۰۰ دلار) بود و سال ۲۰۱۸ را با سقوط شدید سپری کرد. قرارداد آتی CME امروز یکی از مرجع‌های اصلی سنجش بیس و موقعیت‌گیری نهادی است.
🔤 واژگان تخصصی
خرید و فروش خود دارایی با تسویهٔ فوری.
مثال: خرید ۰٫۱ BTC با USDT و برداشت آن به کیف شخصی.
خرید یا فروش دارایی با بخشی پول قرضی از صرافی در ازای بهره.
مثال: خرید ۲٬۰۰۰ دلار BTC با ۱٬۰۰۰ دلار سرمایه و ۱٬۰۰۰ دلار قرض.
قرارداد خرید یا فروش دارایی در آینده که سود و زیانش به قیمت دارایی وابسته است.
مثال: قرارداد آتی بیت‌کوین CME با سررسید ماهانه و تسویهٔ نقدی.
فاصلهٔ قیمت قرارداد آتی و قیمت اسپات دارایی.
مثال: آتی سه‌ماهه ۷۲٬۱۰۰ و اسپات ۷۰٬۰۰۰؛ بیس ۳٪.
دو شیوهٔ تخصیص وثیقه: فقط وثیقهٔ همان موقعیت در خطر، یا کل موجودی حساب.
مثال: در ایزوله با لیکوئید فقط ۲۰۰ دلار وثیقهٔ همان موقعیت از دست می‌رود.
🔑 نکات کلیدی
- در اسپات خود دارایی را دارید و بیشترین ضرر، کل پول خرج‌شده است.
- در مارجین پول قرض می‌گیرید و بهره می‌پردازید؛ سود و زیان بزرگ‌تر می‌شود.
- در فیوچرز قرارداد می‌بندید، نه دارایی؛ می‌توان لانگ یا شورت گرفت.
- بیس فاصلهٔ آتی و اسپات است و تا سررسید به صفر میل می‌کند.
- فیوچرز بازی مجموع صفر به‌علاوهٔ کارمزد است؛ اکثر حساب‌های خرد اهرمی زیان می‌کنند.
⚠️ اشتباهات رایج
- شروع یادگیری معامله با فیوچرز؛ اشتباه است چون اهرم خطاهای مبتدی را به لیکوئید تبدیل می‌کند.
- استفاده از مارجین متقاطع بدون درک آن؛ اشتباه است چون یک موقعیت بد می‌تواند کل موجودی حساب را ببرد.
- نادیده گرفتن بهرهٔ قرض در مارجین بلندمدت؛ اشتباه است چون هزینهٔ نگهداری با زمان جمع می‌شود.
- لانگ با وثیقهٔ BTC در قرارداد معکوس بدون درک ریسک دوگانه؛ اشتباه است چون افت قیمت هم موقعیت و هم وثیقه را کم می‌کند.
🛠 تمرین عملی: یک ایده، سه ابزار
- ایدهٔ فرضی «بیت‌کوین ۱۰٪ بالا می‌رود» را با ۱٬۰۰۰ دلار در نظر بگیرید.
- سود و ضرر را برای سه حالت حساب کنید: اسپات، مارجین ۲ برابر (با بهرهٔ فرضی ۰٫۰۲٪ در روز برای ۱۰ روز) و فیوچرز ۵ برابر (با کارمزد ۰٫۰۵٪ در ورود و خروج).
- همین سه حالت را برای سناریوی افت ۱۰٪ تکرار کنید و در ماشین‌حساب سود و زیان آزمایشگاه بررسی کنید.
✅ معیار درستی: جدول شش‌خانه‌ای شما نشان می‌دهد اهرم هر دو جهت را بزرگ می‌کند و هزینه‌ها (بهره و کارمزد) بر پایهٔ ارزش کل موقعیت حساب شده‌اند.
🔒 در هیچ تمرینی از سرمایهٔ واقعی، عبارت بازیابی (Seed Phrase)، کلید خصوصی یا اتصال کیف پول اصلی استفاده نکنید.
📝 آزمون تطبیقی
هر بار ۵ سؤال از بانک ۹ سؤالی این درس انتخاب می‌شود؛ سؤال‌هایی که قبلاً اشتباه زده‌اید زودتر برمی‌گردند. حدنصاب قبولی ۸۰٪ (۴ از ۵) است و درس بعد با قبولی باز می‌شود.
✍️ پرسش تشریحی
یک ایدهٔ معاملاتی را یک بار با اسپات، یک بار با مارجین و یک بار با فیوچرز اجرا کنید (روی کاغذ) و ریسک، هزینه و پیامد بدترین سناریو را در هر سه مقایسه کنید.
بعد از نوشتن، پاسخ خود را با این معیارها بسنجید
خودارزیابی: هر نکته‌ای را که پاسخ شما به‌روشنی پوشش داده علامت بزنید.
🤖 دستیار آموزشی
دستیار آفلاین آکادمی: پاسخ‌ها فقط از متن درس‌ها و واژگان همین آکادمی پیدا می‌شوند و منبع هر پاسخ نشان داده می‌شود. هوش مصنوعی مولد نیست، حدس نمی‌زند و هیچ سیگنال خرید و فروشی نمی‌دهد.
📎 منابع مطالعاتی
🏁 معیار تسلط بر این درس: بتوانید برای هر ایده بگویید اسپات، مارجین یا فیوچرز چه ریسک و هزینه‌ای اضافه می‌کند و بیس و نوع وثیقه را درست تفسیر کنید.